de Màriu Pudhu
Chi sa Sardigna, impare a is ìsolas suas, in su centru de su Mediterràneu ocidentale, istagiada de is continentes europeu e africanu chentu otanta chilòmetros de mare in is duos puntos prus acanta, no podet èssere cunsiderada regione geogràfica de perunu àteru territóriu nosi dhu narat una geologia de chentinas de milliones de annos.
E chi is Sardos seus una gente ateretanti distinta (fintzes geneticamente, si serbit cussu ca no bastat su chi si biet a ogos lìmpios) in d-unu tempus de prus de bàtoro millénnios nosi dhu narat un’istória e civiltade no solu nuràgica e medievale, cun totu is cuntatos, iscàmbios e domìnios puru, tanti de nosi pòdere cunsiderare ancora oe Natzione Sarda, mancari cun totu sa cunfusione e iscagiamentu de s’ùrtimu colonizadore, modernu e a economia industriale capitalista cun totu is cambiamentos chi at fatu e sighendho a fàere tanti chi est portandhosi, a fortza de isfrutamentu e iscagiamentu culturale, morale e polìticu, fintzes a isparèssere de una terra errica de siendhas e de possibbilidades de che trebballare e campare bene chentza de fuire emigrandho.
Podiaus, méngius, megiorare e imparare a nosi guvernare comente est diritu e dovere umanu naturale inalienàbbile de dónnia pópulu ca depet èssere lìbberu e responsàbbile in logu suo che a totu is àteros, sèmpere, in dónnia tempus istóricu e pruschetotu como chi su mundhu est própriu totu su mundhu e fintzes minoredhu e iscopiandho de irvilupu macu, de disastros a gherra, de afollamentu, ammuntonamentu e ispopulamentu.
E inveces is Sardos seus in Sardigna che in logu de nemos, unu cumonale angenu, spaesati che istràngios chi si funt pérdios, e fortzis bideus inue poneus is peis (o is orrodas, de sa màchina o de su monopàtinu) ma no inue portaus sa conca e ne ite portaus in conca e a ite seus pentzandho prus de ibertare, chesciare e pistare abba chentza mancu ischire chie seus.
Ma una cosa depet èssere crara po totus e sèmpere: in s’istória no dhue at decisiones eternas: sa libbertade e responsabbilidade de su chi faeus dha teneus is bios in su tempus presente, e no is antepassaos de su passau e ne is chi ant a naschire in su benidore.
Is ùrtimos duos séculos de istória nosta (ca est nosta fintzes cussa chi nos’ant carrigau a tragare) ant portau sa Sardigna de “Regnu Sardu”, istadu distintu mancari in manos angenas, a èssere “fusa” cun su «regio viglietto» de Carlo Alberto de Savoia su 1847 (dha nant “fusione perfetta” cun su Piemonte) e cun is gherras de indipendhéntzia po s’Istadu italianu coment’e regione de s’Istivale; e in calidade de regione geogràfica nosi dh’ant fichia in conca cun is libbros de un’iscola assurda, antididàtica, ingiusta a “vilipendio” e avilimentu nostu, a ignoràntzia coltivada a disistima in chentu e prus maneras.
Candho, unu séculu apustis, sa Costituente italiana cuncordat po sa Sardigna un’ente de amministratzione in sa gàbbia de sa Costitutzione de sa Repùbblica demogràtica, cun sa lei n. 3. su 26 de freàrgiu 1948, nosi ant giau una «Regione Autonoma della Sardegna» de autonomia dipendhente chi teneus ancora, amministrada puru cun concas e manos dipendhentistas chi no ant mai aprofitau mancu de su pagu podere chi puru fut previstu a torracontu nostu ma imparau a pedire e pregare.
A parte totu su prantu, is pedidorias, is promissas, is falsos “piani di rinascita” e is acórdios “Stato/Regione” fatos e immentigaos, funt passaos agiummai chimbant’annos chi si foedhat de unu cambiamentu e no nosi narat mancu nudha chi s’Itàlia su trassintru at fatu fintzes is Regiones ordinàrias de s’Istivale, chi puru funt cussa s’Itàlia guvernada, cun prus poderes de is chi tenet s’aortìngiu R.A.S.
S’afàriu mannu e is afariedhos de is ‘politici’ sardos, a tragu e ùtile de partidos e cambaradas de s’Istivale, est a bìnchere is eletziones e fàere carrieredha cun s’iscalita R.A.S, cun ideas e trassas ma mancu mesu ideale po sa necessidade, su diritu e dovere naturale, cun libbertade e responsabbilidade inalienàbbile, de unu pópulu improsau, iscaminau e incarrerau a s’isperdimentu fintzes a isperàntzia mesu morta, iscagiaos in “Regione Sardegna”, de is bortas chi no cumprendhaus ancora chi seus una “regione” de su “resto d’Italia”!!!
Ite faeus?
Tres cunsideros de fundhamentu a pàrrere meu tocat a fàere po su chi funt a) s’economia dominante, b) su continente europeu e c) su raportu tra is Istados oe.
a) S’economia, dominante in su sensu chi est sa prus forte e chi dóminat is àteras, est una economia capitalìstica (cun totu is cambiamentos chi si depent cunsiderare) de cuncurréntzia, ‘competitiva’ a gherra cummerciale a bombardamentu de pubblicidade ossessionante si no bastat totu sa ‘ristrutturazione’ de su trebballu e de sa vida, e a gherra militare cun armamentos sèmpere fabbricandho e impreandho; ma própriu economia de gherra a bìnchere is àteros po unu Irvilupu Illimitau a Irrichimentu illimitau, Consumu Insostenìbbile e Muntonàrgiu globbale chi s’ispartzit e dóminat su mundhu lotizau cun Istados e pruschetotu pópulos e gente in cunditziones disumanas, de su bisóngiu fintzes alimentare a s’iscabudamentu de sa gente cun pagu trebballu e sèmpere de prus chentza perunu trebballu, cundennaos fintzes a abbandhonare su pagu chi tenent fuindho a ue dhue at prus irvilupu cunfùndhiu cun progressu e fintzes chentza fuire ma ibertandho debbadas.
b) Sa Sardigna e is Sardos seus in su continente europeu e in custu seus in sa UE in cunditziones de dipendhéntzia aintru de sa gàbbia istadu Repùbblica Italiana.
S’Europa (in parte manna de istória colonialista) apustis de su disastru de sa 2ˆ gherra mundhiale in d-unu mundhu cambiau e ispartziu e ispartzia cussa etotu, in s’idea de unione est passada de sa CECA a su MEC e a sa UE de Maastricht (libbera circolatzione de personas, merces, servìtzios e capitales), ma cun dificurtade faet unione (si bastat un’es., su “Exit” de su UK) e cun totu chi est a economia dominante de gherra si agatat in dificurtade in d-unu mundhu ispartziu e a iscórriu tra is leones prus mannos.
Est un’Europa de Istados prus a servìtziu de custa economia de gherra e no de sa gente e iat a bastare de arregodare s’istùdiu de Sergio Salvi, Le nazioni proibite, po si fàere un’idea de custu fatu. Una de custas deghe Natziones seus is Sardos, est sa Sardigna.
Noso no podeus pentzare chi no seus in Europa, ca seus Europa, ma in buciaca de s’Istadu de un’àteru pópulu a economia dominante e noso a economia dominada mancari “colonia interna” comente narat Salvi, oe totu Natziones “proibbias”, “tabù” in s’Europa de is leones, ispropriadas de unu diritu e dovere umanu inalienàbbile, cun totu chi is diferéntzias de s’idendidade de dónnia pópulu funt un’errichesa po totus in demogratzia, ma a ingiustìtzia e pérdia e impoberimentu asuta de domìniu inveces de motivu de errichimentu umanu e polìticu.
c) Cale indipendhéntzia?
In custu mundhu “globbalizau” oramai piticu e cun d-una populatzione de prus de oto milliardos de personas chi iant a dèpere consumare che elefantes, incarreraru a currera manna cun d-una economia de gherra a bìnchere faendho un’irvilupu a consumu illimitau e ateretanti àliga illimitada in terra, mare e aeras no dhue at unu solu istadu chi si podet nàrrere indipendhente, e fintzes sa UE, po su tanti chi est unia (e apostadamente po èssere prus forte in su mundhu) cumportat una limitatzione de sa sovranidade de is Istados e po custu puru tandho totus interdipendhentes.
In su mundhu no dhue at ne Istados e ne economias indipendhentes ma totus, chie de prus e chie prus pagu dipendhente. Funt interdipendhentes e su chi podeus e depeus cricare noso est de istare prus pagu dipendhentes po is benes e possibbilidades chi puru teneus, no solu chentza pentzare e cùrrere a currera maca cun s’economia dominante de gherra ma orientaos a una economia de coperatzione, prus po campare totus e fintzes méngius chi no po unu irvilupu illimitau assurdu chi nemos ponet in discussione cun totu chi est distruendho su Pianeta chentza sanare is peus males e arrisparmiare is gherras.
Custa depet èssere sa libbertade e responsabbilidade nosta de oe: una economia prus pagu ingiusta orientada a sa vida e a sa paghe cun is poderes distintivos e esclusivos essentziales po dha guvernare e nosi guvernare in terra nosta comente méngius nosi serbit po che pòdere istare.
A noso no serbit un’Istadu de àteros tempos cun totu su chi ant cumportau is Istados, ma un’Istadu de Autonomia Natzionale cun poderes esclusivos in su chi prus distinghet is Sardos e sa realtade de sa Sardigna geogràfica, materiale e culturale.
Noso no aus a pòdere mai èssere (e fintzes solu a bòllere èssere est male mannu) un’economia de gherra e de domìniu de is àteros e podeus, e antzis depeus, andhare cun su Sud de su mundhu a fàere un’economia coperante prus giusta, prus umana, prus possìbbile, prus pagu dannosa, de paghe e de solidariedade tra noso e cun is àteros pópulos in Europa e in su mundhu.
- Ite istrada pigaus?
Chie at lìgiu Tramas de soberania at bistu cantu propostas ant fatu cumenciandho de cudha de Gonàriu Pinna in parte de su PSd’Az. a sa “Consulta” a su tempus de su “Cummissàriu, propostas po dhas mandhare a sa Costituente de sa Repùbblica Italiana, cussas e is àteras totu pentzadas chentza idea de unidade de is Sardos ma a contrapositzione e fintzes a tìtulu personale e a dipèndhere.
Noso depeus pentzare a una legisladura no po s’ispédhiu de bìnchere is eletziones “essi tue ca intro geo”, ma una Legisladura Costituente e no a comitaos de parte ma a organìsimu unitàriu.
- Custu s’iat a dèpere fàere fintzes ponendho chi po amministrare sa RAS si propòngiant duas cambaradas, ma faendho impare una lista unitària po votare una Assemblea Costituente cun su solu impreu e iscopu de cuncordare una proposta unitària de Istadu Sardu de Autonomia Natzionale.
- Proposta chi su Cossìgiu regionale apustis ponet a referendum de is Sardos. Custu I.S.A.N. no depet èssere un’Istadu po totu su chi cumportat un’Istadu, ma depet definire is poderes esclusivos in su chi prus distinghet sa Sardigna e is Sardos, internatzionalmente rapresentaos, aintro de is lìmites de sa UE e no de s’Istadu Italianu. S’àteru podet istare fintzes aintro de is lìmites de sa Repùbblica Italiana, salvu s’adatamentu de leis a sa realtade de is Sardos in Sardigna, e podeus pentzare puru ca cun s’Itàlia aus a tènnere sèmpere s’imprùs de is raportos.
- Una borta aprovau a Referendum si andhat a Bruxelles e a Roma. Ma noso depeus pentzare a fàere fortza paris cun totu is àteras natziones proibbias e a orientare economia, cultura e sociedade a sa paghe e sustenibbilidade, a sa coperatzione e solidariedade in Sardigna, in Europa e in su mundhu e fintzes a riformare s’ONU chi no siat prus de is leones ma tèngiat poderes esclusivos in chistione de cuntierras natzionales e diritos umanos tra Istados, invece de èssere su notàriu chi foedhat, iscriet e lassat chi si arrangent cun sa gherra.
Si ligeis in Tramas de soberania, de su “Statuto di Autonomia della Sardegna” a is propostas aortias e si teneis idea de is raportos nostos cun s’Itàlia assumancus in is annos de custa “autonomia gatu”, no felina ma a fele po noso, e chentza pentzare chi depeus èssere leones ma solu gente, podeis leare pinna e paperi e cumenciare a iscrìere, ibertandho chi dhue apat una Costituente chi trebballat e trebballandho etotu depet fàere chistionare is Sardos pubblicamente puru.
Cambiamentos?
- Definitzione de Istadu Sardu de Autonomia Natzionale, propriedade natzionale de sa terra e abbas territoriales.
- Sa Dichiaratzione Universale de is Diritos Umanos parte integrante de s’ISAN
- Iscolas e Universidades (prus orientadas a s’economia, necessidades e possibbilidades in Sardigna).
- Iscola natzionale de limba sarda
- Provedimentos fache a un’economia de coperatzione e recùperu de is benes connotos (es. recùperu, ristruturatzione e ammodernamentu de s’edilìtzia de is bidhas)
- Banca Etica Sarda (s’agiudu torrau de is Sardos cun s’arrespàrmiu de is Sardos e cun fundhamentu parte de su bilànciu sardu)
- Intradas totu a s’ISAN cun percentuale generalizada minimada a su x % bàscia sa chi tocat a s’Istadu italianu)
- Serrada de is prefeturas
- Politzia urbana e rurale (restant is Carabbineris)
- Patrimóniu archeológicu
- Nùmene Sardigna generalizau in totu is documentos e is Topónimos de is bidhas totu in srd. chentza trad. itl.
- Istrada Bia de Logu o intitulada a Mariano IV de Arborea / o Leonora / o Giommaria Angioi
- Monumentu a C.Felice: ritirau a su Museo
- Bandhera sarda: cun is Moros conca a in artu, no a cara in terra!
- is presones solu po Sardos: NO seus sa Cayenna de s’Itàlia!
- Limitatzione de is polìgonos militares: dhos ant carrigaos a noso ca istrobbant inue tenent fintzes tropu indùstrias e gente meda (is ab./ Km2 funt 210, in Sardigna seus 67, mesu desertu a desertificatzione)
- Energia fotovoltàica a comunidades e limitatzione manna de cussa chi nosi bolent carrigare.
23 de màgiu 2026
Author: Lorenzo Argiolas
Promuovo libri, lingua e cultura sarda.